Pontevedra hiri-eraldaketaren eta espazio publikoaren berreskurapenaren arloko erreferente nagusietako bat bihurtu da, bai Estatuan, bai nazioartean. Azken hamarkadetan, Galiziako hiriak eraldaketa sakona izan du: automobilak nagusi ziren hiri-eredu batetik oinezkoak mugikortasun-politiken erdigunean jartzen dituen eredu batera igaro da.

Kalapietik esperientzia hau gertutik ezagutu nahi izan dugu, eraldaketa nola gauzatu den aztertu eta beste hiri batzuentzat, Donostiarentzat barne, inspirazio-iturri izan daitezkeen jardunbide egokiak ezagutzeko. Has gaitezen!

Deskribapen orokorra

Pontevedra izen bereko Galiziako probintziako hiriburua da. Lérez ibaiaren ezkerraldean dago, ibaia Pontevedrako itsasadarrean itsasoratzen den inguruan, Rías Baixas eskualdearen bihotzean. 83.316 biztanle ditu, eta bere metropoli-eremuak 188.245 biztanle inguru ditu, Pontevedra eremu horretako hirigune nagusia izanik.

Gure inguruko hiriekin alderatuz gero, Pontevedrak Donostiaren (190.000 biztanle) biztanleriaren erdia baino zertxobait gutxiago du, eta Irunek (62.000 biztanle) baino heren bat biztanle gehiago, gutxi gorabehera. Bere eragin-eremua Txingudiko badiarena (98.000 biztanle) baino nabarmen handiagoa da, baina ez da Donostiako metropoli-eremuaren tamainara iristen.

Bilakaera

1980ko eta 1990eko hamarkadetan, Pontevedraren egoera Espainiako beste hiri askoren antzekoa zen. Kaleen zati handi bat automobilen zirkulazioa eta aparkatzea errazteko antolatuta zegoen, eta oinezkoek, berriz, espazio estuak eta erakargarritasun gutxikoak zituzten.

1996an, Pontevedrako erdiguneak, 0,85 km²-ko azalera besterik ez zuenak, egunero 74.400 ibilgailu-sarrera jasotzen zituen batez beste. Azalerarekiko proportzioan, kopuru horrek nazioarteko beste hiri batzuetan jasotako balioak nabarmen gainditzen zituen, ondorengo taulan ikus daitekeen bezala.

Konparazio bat egiteko, km² bakoitzeko ibilgailu-sarreren dentsitatea honako hau zen:

Singapurrekoa baino 2,3 aldiz handiagoa.
Madrilgo erdigunekoa baino 3,2 aldiz handiagoa.
Londreskoa baino 5,1 aldiz handiagoa.
Stockholmekoa baino 7,8 aldiz handiagoa.

Datu horiek hiriaren erdiguneak jasaten zuen ibilgailuen presio handia ulertzen laguntzen dute.

1999an, Miguel Anxo Fernández Lores alkatetzara iritsi zenean, hirigunea eraldatzeko eta alde zaharra oinezkoentzat egokitzeko proiektua jarri zen martxan. Bere alderdiak hauteskunde-kanpainan defendatutako proposamenetako bat zen.

Neurriak kritikak eta erresistentzia handia eragin zituen, eta aurkako manifestazioak ere antolatu ziren. Hala ere, prozesuak aurrera jarraitu zuen, eta hiri-eredu berria pixkanaka sendotzen joan zen.

Hiri-eraldaketak denborarekin izan zuen harrera onaren adierazgarri da 2003ko udal-hauteskundeetan Fernández Lores berriro alkate hautatu izana, 1999ko emaitzak hobetuz eta bere alderdiaren ordezkaritza handituz.

Eraldaketa ez zen kale batzuk trafikoari ixtera mugatu. Zirkulazioa berrantolatu zen, zirkulazio-noranzkoak aldatu ziren eta automobilarekin hirigunea zeharkatzea ahalbidetzen zuten ibilbide ugari ezabatu ziren.

Helburua sinplea zen: hirigunea autoentzako igarobide izatea saihestea eta kaleak bizikidetzarako eta hiriko jardueretarako espazio gisa berreskuratzea.

Urteen poderioz, esku-hartzeak alde zaharretik harago zabaldu ziren, merkataritza-kaleetara, plazetara, ikastetxeen inguruetara eta hainbat auzotara iritsiz.

Egungo ereduaren ezaugarriak

Pontevedra autorik gabeko hiria bezala ezagutzen bada ere, izendapen horrek ez du zehazki islatzen hiriaren funtzionamendua.

Automobilak ez dira desagertu, eta motordun trafikoari irekitako kaleak daude oraindik. Funtsezko aldea da hiriak mugikortasuna berrantolatu duela beharrezkoak ez diren joan-etorriak murrizteko eta oinezkoei lehentasuna emateko.

Oinarrizko premisa da ibilgailuen sarbidea hiriaren funtzionamendurako beharrezkoak diren kasuetara mugatzea, hala nola banaketara, merkataritza-lokaletako zamalanetara, mugikortasun urriko pertsonen ibilgailuetara edo garajeen erabiltzaileetara. Hauek dira eraldaketaren neurri nagusiak:

Ibilgailuen sarbidea mugatzea. Egoiliarren, zerbitzuen, larrialdietako ibilgailuen, zamalanen eta justifikatutako beste behar batzuen sarbidea baimentzen da, eremu bakoitzeko baldintzen arabera.
Aparkalekuak kentzea. Helburua ez da soilik espazio publikoa berreskuratzea, baita aparkalekua aurkitzeko itxaropenak sortzen duen trafikoa murriztea ere. Horretarako prestatutako zenbait gunetan, gehienez 15 minutuz aparkatzea baimentzen da izapide edo gestio puntualak egiteko, iraupen luzeko aparkatzea saihestuz.
Igarotze-trafikoa ezabatzea. Zirkulazio-noranzkoak eta ibilbideak berrantolatu dira, helmuga bertan ez duten ibilgailuek hirigunea zeharkatzea saihesteko. Horrela, sarbidea behar dutenei sartzeko aukera ematen zaie, baina erdiguneko kaleak hiriko eremu batetik bestera joateko lasterbide gisa erabiltzea eragozten da.
Kaleak birdiseinatzea. Oinezkoentzako espazioak zabaldu dira, ibilgailuentzako galtzaden zabalera murriztu da eta zoladura eta hiri-elementu desberdinak erabili dira abiadura txikiak sustatzeko. Oinarrizko ideia da kalearen diseinuak berak adieraztea erabiltzaileek nola jokatu behar duten, seinaleen edo debekuen menpe soilik egon gabe.
Abiadura murriztea. Hiriko kale askotan 30 km/h-ko edo hortik beherako abiadura-mugak ezarri dira. Muga horiek kaleen diseinuan egindako aldaketekin batera aplikatzen dira, betetzen direla errazteko eta seinaleztapenaren menpe soilik ez egoteko.
Semaforoak kentzea. Semaforo ugari kendu dira, eta haien ordez ibilgailuen abiadura murrizten duten eta oinezkoen joan-etorriak errazten dituzten hiri-diseinuko irtenbideak ezarri dira. Helburua segurtasuna hobetzea eta oinezkoek alferrikako itxaronaldiak egin behar ez izatea da.
Oinezkoentzako pasabide goratuak. Espaloien jarraitutasuna mantentzen duten eta ibilgailuak abiadura murriztera behartzen dituzten pasabide goratu ugari ezarri dira. Bide-segurtasuna hobetzeaz gain, mugikortasun urriko pertsonen, gurpil-aulkien eta haur-kotxeen irisgarritasuna errazten dute.

Ereduaren emaitzak

Zalantzarik gabe, Pontevedrako hiri-eraldaketaren emaitzarik garrantzitsuena trafiko-istripuetan hildako pertsonen kopurua murriztea izan da. Udalaren datuen arabera, 2011tik ez da trafiko-istripuetan hildakorik izan hiriko trafikoa baretutako udal-bideetan.

Ondorengo grafikoak bide horietan trafiko-istripuetan hildako pertsonen kopuruaren bilakaera erakusten du. 2000. urtea baino lehen, gutxienez hiru pertsona hiltzen ziren urtero. Ordutik aurrera, kopurua pixkanaka jaisten joan zen, zerora iritsi arte. 2012tik gaur egunera arte ez da hildakorik erregistratu.

Pontevedrako eraldaketak nazioarteko aitortza ugari jaso ditu. Horien artean, honako hauek nabarmentzen dira:

2014: ONU-Hábitat nazioarteko saria, Dubain emana.
2015: New Yorkeko Center for Active Design erakundearen hiri-bikaintasunaren saria.
2020: Europako Hiri Bide Segurtasunaren lehen saria, Europako Batzordeak emana.
2025: «La Ciudad es la Gente» saria, Costa Rican egindako Hiri Paisaiaren Nazioarteko Kongresuan.

2018an, The Guardian egunkari britainiarrak Pontevedrako eraldaketa nabarmendu zuen, kaleak pertsonentzat berreskuratu dituen hiri baten adibide gisa aurkeztuz.

Berreskuratutako espazio publikoaz gain, eraldaketak trafikoaren datuak ere hobetu ditu. Joan-etorrien batez besteko denbora murriztu egin da, 36 minututik 17 minutura igaroz.

Hiri barruan zirkulatzen duten ibilgailuen kopurua ere nabarmen murriztu da, eguneko 52.000 autotik 17.000ra igaroz.

Azkenik, trafikoaren eta bide-segurtasunaren datuetatik harago, Pontevedrako eraldaketaren lorpen handienetako bat herritarrentzako espazio publikoa berreskuratzea izan da. Lehen ibilgailuek hartzen zituzten kaleak eta plazak oinez ibiltzeko, elkartzeko, jolasteko eta hiriaz gozatzeko espazio bihurtu dira.

Eraldaketa horrek biztanleen bizi-kalitatea hobetzen lagundu du, hiri-ingurune seguruagoa, irisgarriagoa eta atseginagoa sortuz, zarata eta kutsadura gutxiagorekin.

Jardunbide egokiak

Hiri-eraldaketaren neurri nagusiez gain, Pontevedrak beste hiri batzuentzat inspirazio-iturri izan daitezkeen hainbat jarduera zehatz garatu ditu.

Bolardoen ordezko aukerak

Tradizionalki, hiri askok bolardoak erabiltzen dituzte ibilgailuak oinezkoentzako eremuetan sar ez daitezen. Pontevedrak, ordea, funtzio hori betetzeko bestelako hiri-elementuak erabiltzea aukeratu du.

Adibide interesgarri bat hiriko plaza batean aurki dezakegu. Bertan, ibilgailuak baimenik gabe sartzen zirela ikusita, «Boa Vila» mezua osatzen duten letra handi batzuk jarri ziren.

Ikastetxeen inguruak

Pontevedrako beste jardunbide egokietako bat ikastetxeen inguruak eraldatzea izan da, segurtasuna hobetzeko eta haurren autonomia sustatzeko.

Ikastetxeen inguruan trafikoa murrizteko, abiadurak baretzeko eta oinezkoentzako espazioa berreskuratzeko neurriak ezarri dira, ingurune seguruagoak eta atseginagoak sortuz.

Helburua da haurrek eskolara oinez gero eta modu autonomoagoan joateko aukera izatea, eskola-joan-etorrietarako automobilarekiko mendekotasuna murriztuz.

Oinezko joan-etorrien sustapena: Metrominuto

Pontevedrako ekimen ezagunenetako bat Metrominuto da. Hiriko hainbat punturen arteko distantziak eta oinez egiteko behar diren gutxi gorabeherako denborak erakusten dituen planoa da.

Metro-sareen planoetan inspiratuta dago, eta hiriko joan-etorri asko oinez minutu gutxitan egin daitezkeela modu errazean egiaztatzeko aukera ematen du.

Ekimenaren helburua distantzien inguruko pertzepzioa aldatzea eta eguneroko joan-etorri askotarako oinez ibiltzea aukera azkarra eta praktikoa izan daitekeela erakustea da.

Metrominutoren arrakastaren ondorioz, hiri ugarik tresna hori hartu eta egokitu dute oinezko mugikortasuna sustatzeko.

Trafikoa baretzea zoladura-aldaketen bidez

«Kaleak berak hitz egin dezala» premisari jarraituz, Pontevedran zoladura mota desberdinak erabili dira gidarien portaera aldatzeko. Aldaketa horiek oinezkoek lehentasuna duten espazio batean sartzen ari direla adierazten dute, eta ibilgailuen abiadura murrizten laguntzen dute, trafiko-seinaleetara soilik jo behar izan gabe.

Eta orain zer?

Pontevedrako hiri-eraldaketa ez da gelditu. 25 urte baino gehiagoko jardueren ondoren, Udalak espazio publikoa berreskuratzeko, hiri-kalitatea hobetzeko eta eredua hiriko beste eremu batzuetara zabaltzeko proiektu berriak bultzatzen jarraitzen du.

Gafos ibaiaren birnaturalizazioa

Pontevedran garatzen ari diren proiektu aipagarrienetako bat Gafos ibaia Campolongo auzotik igarotzen den tartean birnaturalizatzea da.

Hiriaren hazkundean, ibaiaren zati bat kanalizatu eta hormigoizko egitura batekin estali zen. Horrela, 1970eko hamarkadatik aurrera, ibaia hiri-espazioaren azpian ezkutatuta geratu zen.

2026an, ibaiaren tarte hori berreskuratzeko obrak hasi dira, 4 milioi eurotik gorako inbertsioarekin. Proiektuak hormigoizko estalkia kentzea, ibai-ibilguaren ingurumen-berreskurapena eta 21.000 m² inguruko korridore berde bat sortzea aurreikusten ditu, ibaiertzeko landarediarekin, oinezkoentzako pasealekuekin eta egoteko espazioekin.

Lanak 2027an amaitzea aurreikusten da. Esku-hartzeak degradatutako naturgune bat berreskuratu eta hirian berriro integratzeko aukera emango du, ingurumen-kalitatea hobetuz eta herritarrentzako espazio publiko berriak eskainiz.

Eredua beste auzo batzuetara zabaltzea

Pontevedraren erronka nagusietako bat hobekuntzak hirigunetik harago zabaltzen jarraitzea da.

Alde zaharrak eta erdigunearen zati handi batek eraldaketa sakona izan duten arren, oraindik badira kanpoaldeko auzoak eta sarbideak non automobilak presentzia handia duen.

Helburua da oinez eta bizikletaz mugitzeko baldintzak hobetzen jarraitzea, trafikoa murriztuz eta hiriko beste auzo batzuetan espazio publikoa berreskuratuz.

Gainera, inguruko udalerriekin loturak hobetzea ere egiteke dago, metropoli-eremuko joan-etorriek automobilarekiko mendekotasuna murrizteko erronka garrantzitsuak planteatzen baitituzte.

Ondorioak: Donostiarentzat eta beste hiri batzuentzat ikasgaiak

Pontevedra inspirazio-iturri da motordun trafikoa murriztu eta pertsonentzako espazio publikoa berreskuratu nahi duen edozein hirirentzat. Donostiarentzat bereziki interesgarria da, biak kostaldeko hiriak direlako eta mugikortasunean eragina duten ezaugarri geografiko bereziak dituztelako.

Pontevedrako esperientziak erakusten du ez dela beharrezkoa urruneko herrialdeetara jotzea hiri-eraldaketa handinahi eta arrakastatsuen adibideak aurkitzeko. Gure inguruan ere posible da hiriak antolatzeko moduan aldaketa sakonak bultzatzea.

Prozesuaren gako nagusietako bat hiri-eredu argi batekin konprometitutako udal-gobernu bat izatea izan da, eredu horri denboran zehar eusteko eta diziplina anitzeko ikuspegitik lantzeko gai izan dena, mugikortasunaren, hirigintzaren, irisgarritasunaren eta espazio publikoaren politikak koordinatuz.

Beste ikasgaietako bat da automobilen presentzia murrizteko eraldaketek hasieran erresistentzia handia sor dezaketela, baina oposizio hori gutxitu egin daitekeela aldaketak sendotu eta herritarrak haien onurak bizitzen hasten diren heinean. Pontevedran, lehen jarduerek kritika eta protesta ugari eragin zituzten, baina proiektuak aurrera jarraitu zuen eta udal-gobernuak hurrengo hauteskundeetan emaitzak hobetu zituen.

Interesgarria da, halaber, legegintzaldiaren hasieran aldaketa garrantzitsuak bultzatzeko estrategia. Horri esker, jarduerak ikusgarri bihurtzen dira, herritarrek haien emaitzak ezagutzeko denbora dute eta ondorioak hurrengo hauteskundeak baino lehen baloratu daitezke.

Azken batean, Pontevedrak erakusten du hiri bat eraldatzea ez dagoela soilik aurrekontu handien edo irtenbide tekniko konplexuen menpe. Batez ere, hiri-eredu argi bat, hura aurrera eramateko borondate politikoa eta aldaketak sendotzeko jarraitutasuna behar dira. Donostiak eta beste hiri askok zer ikasi handia dute esperientzia honetatik.